. Leeuwarden (gemeente), een gemeente in de Nederlandse provincie Friesland . Leeuwarden (stad), een stad in de Nederlandse provincie Friesland . Stadsregio Leeuwarden, een samenwerkingsverband van de regio Leeuwarden.
. Leeuwarderadeel is een gemeente ten noorden van Leeuwarden
Leeuwarden (Stadsfries: Liwwadden; Fries: Ljouwert) is een gemeente in de Nederlandse provincie Friesland. De gemeente Leeuwarden telt 93.512 inwoners (31 mei 2009, bron: CBS) en heeft een oppervlakte van 84,10 km², waarvan 4,94 km² water. De hoofdplaats van de gemeente is de gelijknamige stad Leeuwarden. De stad telt ongeveer 93.320 inwoners. De gemeente Leeuwarden telt tien officiële kernen, waarvan de stad Leeuwarden verreweg de grootste is. De Nederlandse namen zijn de officiële, alleen de naam Wijtgaard is officieel verfriest tot Wytgaard.
Miedum (circa 30 inwoners) In juni 2007 is door de gemeentelijke naamgevingscommissie overigens vastgesteld dat Miedum officieel als dorp moet worden aangemerkt, terwijl Snakkerburen een buurtschap is. Dit zou blijken uit een document uit 1975. De hieronder genoemde buurtschappen hebben geen officiële status.
Naast de officiële kernen bevinden zich in de gemeente de volgende buurtschappen: . Hoek . Noardein . Tjaard . Vierhuis
Leeuwarden (Stadsfries: Liwwadden; Fries: Ljouwert) is de hoofdstad van de Nederlandse provincie Friesland en ook de hoofdplaats van de gelijknamige gemeente Leeuwarden.
Op 31 december 2008 telde de gemeente 93.601 inwoners. Leeuwarden vervult als provinciehoofdstad een centrumfunctie voor Friesland. Belangrijke sectoren in de stad zijn de financiële en zakelijke dienstverlening, de overheid en de non-profitsector. De stad is één van de Friese elf steden en voert als gemeenteslogan 'Kijk, dat is het mooie van Leeuwarden!'.
Ontstaan De geschiedenis van Leeuwarden gaat terug tot in de Romeinse tijd, toen woonden er al mensen op de plek waar nu de Oldehove staat. Leeuwarden is ontstaan op terpen die werden opgeworpen aan een inham van de Middelzee die later dichtslibde en werd ingepolderd. De riviertjes Ee, Vliet en Potmarge mondden bij deze terpen uit in zee. De terpbewoners hielden zich bezig met landbouw, visserij en scheepvaart. Leeuwarden lag gunstig aan zee en onderhield handelscontacten met andere handelsplaatsen zoals Lübeck en met de Oostzeelanden. Op de terpen ontstonden drie nederzettingen: Oldehove, Nijehove en Hoek.
Oldehove, dat van oudsher een uithof van het klooster Corvey in Duitsland was, had in het midden van de twaalfde eeuw al een kerk, gewijd aan de heilige Vitus. In akten uit de veertiende eeuw komt de Sint-Vituskerk van Oldehove voor onder de naam Liiewardensis. In 1285 stond Leeuwarden al als stad te boek in een Duitse handelsakte.
Tussen 1200 en 1300 slibt de Middelzee dicht en nam de handel af vanwege het ontbreken van een haven. De nadruk van de handel werd toen meer gelegd op de nabije regio.
In 1392 stonden de omringende grietenijen (gemeenten) de magistraat van de stad hoge rechtspraak toe.
Stadsrechten In januari 1435 werden Oldehove, Nijehove en Hoek samengevoegd tot één stad, Leeuwarden, die in datzelfde jaar stadsrechten kreeg.
De vijftiende eeuw werd beheerst door de strijd tussen Schieringers en Vetkopers. In het algemeen schaarden de steden en het platteland zich achter de Schieringers. Leeuwarden was het bolwerk van de Vetkopers. De partijstrijd leidde tot de bouw van nieuwe verdedigingswerken. Het intern verdeelde Friesland werd rond 1500 onderworpen door Albrecht van Saksen.
Na de onderwerping door Albrecht van Saksen werd Leeuwarden de zetel van het Hof van Friesland dat zich bezighield met bestuur en rechtspraak. Dit college kreeg in 1571 een eigen onderkomen, de Kanselarij. In dezelfde tijd werd in Leeuwarden ook het kerkelijk gezag gevestigd. De Sint-Vituskerk werd de zetel van de deken en de belangrijkste kerk van Friesland. Alle landsheren en stadhouders werden in deze kerk ingehuldigd. In 1559 werd Leeuwarden tot bisschopszetel verheven van het nieuw opgerichte bisdom Leeuwarden. Cunerus Petri, de enige bisschop, belandde bij de calvinistische machtsovername korte tijd in het gevang en vertrok daarna definitief uit Friesland. De Sint-Vituskerk werd in de jaren 1595 en 1596 wegens verregaande bouwvalligheid afgebroken.
De zestiende en zeventiende eeuw vormden een gouden tijd voor Leeuwarden. Leeuwarden kreeg aanzien doordat het de residentie werd van de Friese Nassau's die stadhouder werden van de noordelijke provincies. In deze eeuwen kwam de stad tot grote bloei. Het aantal inwoners steeg van 5.000 rond het jaar 1500 tot 16.000 in 1650.
Leeuwarden behoorde toen tot de tien aanzienlijkste steden van Nederland. Daarvan getuigen nu nog prachtige gebouwen als de Kanselarij (waar recht gesproken werd), het Stadhouderlijk Hof, de Waag (als centrum van de handel), en de scheve toren de Oldehove.
In 1523 werden te Leeuwarden de prominente rebellenleider en piraat Wijerd Jelckama en de laatste overlevende leden van de Arumer Zwarte Hoop (ook wel Gelderse Friezen genaamd) onthoofd. De dood van Jelckama, die de neef was van Grote Pier, markeerde een einde in een lange periode van Friese opstanden sinds 1515.
Na de middeleeuwen Het welvarende Leeuwarden moest wel beschermd worden tegen vijanden. Daartoe werd de stad rondom van een gracht en wallen voorzien. Deze verdedigingswerken zijn later, toen zij overbodig werden, afgebroken of tot plantsoen gemaakt. De grachten in de binnenstad zijn op die van de Nieuwstad, Voorstreek, de Tuinen, de Weaze en het noordelijke deel van het Schavernek na allemaal gedempt. De grachten die gedempt zijn betreffen o.a. die van Eewal, Tweebaksmarkt, Nieuweburen, Grote Kerkstraat, en De Oude Herengracht (zaailand). In de negentiende eeuw ontstonden de eerste wijken buiten de stadsgracht.
In de negentiende eeuw werden de verbindingen van de stad verbeterd. In 1827 begon het rijk met de aanleg van straatwegen van Leeuwarden naar Overijssel en naar Groningen, Harlingen, Sneek en Lemmer. Voorts werden de oude trekvaarten uitgediept en verbeterd. In 1863 ontstond de spoorverbinding tussen Leeuwarden en Harlingen. Snel daarna kwamen de lijnen met Zwolle, Groningen en Sneek tot stand.
In 1944 werd een deel van de gemeente Leeuwarderadeel geannexeerd, waardoor Leeuwarden er 15.000 inwoners bij kreeg.
Recht Twee rechtsgebouwen staan er in Leeuwarden: een gerechtshof en een rechtbank. Het gerechtshof staat aan de kopse kant van het Wilhelminaplein. Het zogenoemde Ressort Leeuwarden omvat de arrondissementen Leeuwarden, Assen en Groningen. De rechtbank zit in een nieuw gebouw van architectAbe Bonnema dat gesitueerd is aan de langszijde van het Wilhelminaplein. Zowel de kanton- als arrondissementsrechtbank zitten hierin.
Monumenten Met 620 rijksmonumenteninschrijvingen staat Leeuwarden in de top-15 van Nederlandse monumentengemeenten, dankzij een historische binnenstad en woonwijken uit de late negentiende en vroege twintigste eeuw. Ook heeft de stad beschermde stadsgezichten zoals de binnenstad met singels, het Nieuwe Kanaalgebied en de Hollanderwijk. Deze worden beschermd omdat ze een bijzondere ruimtelijke structuur en karakter hebben, waarin een ontwikkelingsgeschiedenis van soms eeuwen is te zien. De bescherming geldt voor het historisch gegroeide patroon van gevelwanden, straten, pleinen, grachten en groengebieden en de onderlinge verhouding daarvan. Naast de rijksmonumenten zijn er 375 beeldbepalende panden.
De monumenten betreffen woonhuizen, kerken, molens, pakhuizen, winkel- en kantoorpanden en ook parken, een middeleeuwse waterloop en standbeelden. Ook de kaden en pijpen in de binnenstad en delen van de oude omwalling en grachten zijn monumentaal. De oudste monumenten dateren uit de dertiende eeuw, waaronder de Grote of Jacobijnerkerk (kloosterkerk van de Dominicanen) met beroemd Christian Müllerorgel en de parochiekerk van Swichum (gewijd aan de heiligenNicolaas en Catharina). Het jongste monument is het Burmaniakamp uit 1940, de Duitse manschappenverblijven tegenover de vliegbasis. In de tussenliggende eeuwen zijn panden gebouwd zoals de Kanselarij, de Waag (beide uit de Renaissanceperiode) en herenhuizen aan de Tweebaksmarkt, de Voorstreek en de Nieuwestad. De grootste groep rijksmonumenten bestaat uit eenvoudige woon- en winkelpanden. Aan het Schapendijkje, tegen het terrein van de vliegbasis bevindt zich de eeuwenoude grafkelder van de familie Dorhout. Net buiten de stad staan twee poldermolens, de Bullemolen en de Froskepôlemolen.
Overigens zijn ook enkele archeologische vindplaatsen beschermd als monument vanwege een hoge archeologische verwachting.
Oude architectuur Kanselarij, waar recht werd gesproken tussen 1571 en 1811 Waag, het oude centrum van de handel Oldehove, een onafgebouwde scheve kerktoren Sint-Bonifatiuskerk, een van de belangrijkste neogotische bouwwerken van Nederland Paleis van Justitie (1852) aan de kop van het Wilhelminaplein Station Leeuwarden (1863) Stadhuis Provinciehuis Grote of Jacobijnerkerk Blokhuispoort Stadsweeshuis verbouwd tot Fries Natuurmuseum Westerkerk verbouwd tot theaterruimte de Beurs verbouwd tot bibliotheek Voormalig hoofdpostkantoor verbouwd tot Grand Hotel Post-Plaza
Moderne architectuur Belastingkantoor (voormalig Waterschapskantoor) (1972), Tesselschadestraat Noordelijke Hogeschool Leeuwarden, Vondelstraat; architect: Haag Postbank-gebouw(1974), architect: Abe Bonnema. De top van het gebouw wordt gesierd door een groot kunstwerk van Marte Röling. Averotoren Het gebouw is 77 meter hoog, en is daarmee het één na hoogste kantoorgebouw in Leeuwarden. Het gebouw werd in 1991 voltooid en het telt 17 verdiepingen. De toren is ontworpen door Bonnema architecten. (1991), architect: Abe Bonnema. de 114 meter hoge Achmeatoren (2001), architect: Abe Bonnema. De toren haalde enkele malen het landelijk nieuws door spontaan vallende gevelplaten. het business center Crystalic (2002), architect: Gunnar Daan De uitbreiding van het hoofdkantoor van de Friesland Bank. Een groot atrium en een transparante koepel zorgen voor overzicht en grote ruimtelijkheid van binnenuit en geven het complex identiteit en herkenbaarheid in de stad. (2003), architect: Van Tilburg Ibelings von Behr Architecten
Cultuur Leeuwarden beschikt over een uitgebreide culturele infrastructuur waaronder een schouwburg, musea en kleinschalige podia.
Cultuurbeleid In 1989 werd middels een omstreden herenakkoord tussen de commissaris van Friesland (Hans Wiegel) en Groningen (Henk Vonhoff) overeengekomen dat de kunstvakopleidingen zouden verhuizen naar Groningen. Dit betekende het vertrek van de Muziekpedagogische Akademie Leeuwarden (MPA)/Conservatorium Leeuwarden, kunstacademie Vredeman de Vries en ook het Frysk Orkest (en de komst van agrarisch opleidingsinstituut Van Hall). In 1998 verscheen de eerste gemeentelijke cultuurnota onder de titel 'Tussen de stenen het cement' (nota 1998-2000); deze behelsde een weergave van de aanwezige infrastructuur. Met de opvolgende nota 'Uit het cultureel receptenboek' (nota 2001-2004) werden bezuinigingen doorgevoerd. Onder de nota 'Behouden Vaart' (nota 2005-2008) werden bezuinigingen gerealiseerd door taken toe te voegen aan bestaande instellingen, TheaterRomein als vernieuwend vlakkevloertheater te laten verdwijnen en flink te bezuinigen op de Leeuwarder bibliotheken. Een nieuwe stichting is in het leven geroepen om in het voormalige theater een poppodium te realiseren. In de nota 'Cultuurvuur' (nota 2008-2012) zijn ambities geformuleerd ten aanzien van het versterken van de bestaande culturele infrastructuur, meer reuring in de stad en het realiseren van productiefuncties, inclusief een gooi naar de kandidaatstelling voor de Europese Culturele Hoofdstad 2018.
Musea Fries Museum Pier Pander Museum Verzetsmuseum Friesland Princessehof - nationaal keramiekmuseum, zie ook: Papingastins Natuurmuseum Fryslân Tresoar - Fries Historisch en Letterkundig Centrum Historisch Centrum Leeuwarden
Beeldhouwkunst In de stad staat een ruime collectie aan beelden, waaronder een aantal van oud-Leeuwarders als Mata Hari, Pieter Jelles Troelstra en Piet Paaltjens.
Theater en muziek WTC Expo Leeuwarden De Harmonie, stadsschouwburg Poppodium Romein Podium 058 Grandcafé Rembrandt Alternatief Rockcafé Mukkes Muziekcafé de Gloppe
Film In Leeuwarden bevindt zich het Centrum voor Film in Friesland. Ook zijn er het Filmhuis en de bioscopen Tivoli en Cinema.
Uitgaansleven Er zijn meer dan 100 horeca-gelegenheden in Leeuwarden, waaronder veel kroegen, een aantal feestcafés en vier discotheken. Alle horeca sluit uiterlijk om 3 uur 's ochtends, maar mag een geleidelijke uitstroom hanteren tot 6 uur. Eetgelegenheden (denk aan shoarmazaken) mogen nog wel nieuwe bezoekers toelaten tot 6 uur - vanaf dat tijdstip tot 8 uur moet alles dicht zijn.
Leeuwarden kent een groot aantal kroegen. Deze zijn vooral geconcentreerd in de Doelesteeg, rond het Ruiterskwartier, bij het Gouverneursplein en aan de Nieuwestad. Enkele cafés hebben een podiumfunctie, zie daarvoor bij 'Cultuur' onder 'Theater en muziek'. Irish Pub Paddy O'Ryan, Café De Stee en Café De Stroohoed staan alledrie in de landelijke Café Top 100 van het horecavakblad Misset Horeca. Het oudste café van de stad is Café Blauwhuis.
Club Noa (voorheen Vat '69), Fire Palace, Room '91 (voorheen Rumours), Podium 058 en Club Xtra zijn Leeuwarder discotheken. Verder zijn er diverse cafés zoals Café Café, De Dikke van Dale en kroegen in de Doelesteeg.
Evenementen Bloemenmarkt. Deze grootste bloemenmarkt van Nederland vindt altijd plaats op Hemelvaartsdag. Dancetour Leeuwarden Domino Day Elfstedentocht. Leeuwarden is start- en eindpunt van deze schaatstocht. Fries Straatfestival Friesland Vaart Ljouwert Culinair. Eetfestijn georganiseerd door de plaatselijke serviceclub Lions Ljouwert '80. Media Art Festival. Jaarlijks festival voor audiovisuele-mediakunst. Noordelijk Film Festival Noorderlicht. Fotomanifestatie die om het jaar in Leeuwarden en Groningen plaatsvindt. Veemarkt. De grootste veemarkt van Nederland.
Parken en natuurgebieden Prinsentuin. De omgeving van dit stadspark vormt het hoofddecor van De koperen tuin, de roman van Simon Vestdijk waar tevens het etablissement in dit park naar is vernoemd. Rengerspark Froskepôlle Leeuwarder Bos Westerpark of Vossepark Dr. Zamenhofpark Julianapark Abbingapark Bennerpark Groeneheuvels (Teletubbieland) De Groene Ster (een recreatiegebied met natuur, een camping, een strand en een naaktstrand)
Waterwegen Leeuwarden ligt aan het druk bevaren Van Harinxmakanaal, dat Leeuwarden verbindt met Harlingen en het Prinses Margrietkanaal. Deze routes worden vooral gebruikt voor goederenscheepvaart. Voor pleziervaart wordt voor de Dokkumer Ee tussen Leeuwarden en Dokkum gebruikt. Het is een doorgaande vaarroute die belangrijk is voor de pleziervaart in Noord-Friesland. Een (eveneens doorgaande) zijvaart van de Dokkumer Ee, is de Bonkevaart, het eindpunt van de Schaats-Elfstedentocht. De Zwette verbindt Leeuwarden met het Friese Merengebied van Zuidwest-Friesland.
Onderwijs In Leeuwarden zijn diverse scholen voor middelbaar beroepsonderwijs en voortgezet onderwijs gevestigd, waaronder het Friesland College, de Friese Poort, CSG Comenius, AOC Friesland, ChristelijkGymnasium Beyers Naudé en 5 scholen die horen bij de Friese scholengemeenschap Piter Jelles. Ook heeft het scholen van het speciaal onderwijs, zoals de professor Grewelschool.
In Leeuwarden zijn drie scholen voor hoger beroepsonderwijs gevestigd: Hogeschool Van Hall Larenstein, NHL Hogeschool en Stenden hogeschool (fusie van de Christelijke Hogeschool Nederlanden de Hogeschool Drenthe).
Ook telt Leeuwarden vestigingen van de Universiteit Wageningen, Rijksuniversiteit Groningen en de Hanzehogeschool Groningen. De in Leeuwarden gevestigde Academie voor Popcultuur is van deze laatstgenoemde HBO-instelling een opleiding. Verder is de Open Universiteit ook in Leeuwarden gevestigd. De Open Universiteit biedt hoogwaardig afstandsonderwijs aan voor iedereen boven de 18 jaar.
Bibliotheken Er zijn drie bibliotheken in Leeuwarden. De hoofdlocatie is gevestigd aan de Wirdumerdijk (centrum) in het voormalig Beurs- en waaggebouw. Verder is er de bibliotheek Leeuwarden-Aldlan (zuid) en de bibliotheek Leeuwarden-Bilgaard (noord), die (tijdelijk) buiten gebruik was, omdat het winkelcentrum waarin de bibliotheek gevestigd was, was afgebrand. De bibliotheek is inmiddels heropend.
Verder is er nog Tresoar, het Fries Historisch en Letterkundig Centrum, waarvan de voormalige Provinciale Bibliotheek deel uitmaakt, gevestigd aan het Oldehoofsterkerkhof. Hier is veel informatie over de provincie Friesland te vinden. Ook zijn hier krantenarchieven zoals die van de Leeuwarder Courant en het Friesch Dagblad.
Gezondheidszorg Het MCL (Medisch Centrum Leeuwarden) is met 990 bedden het grootste algemene ziekenhuis van Noord-Nederland en tevens een van de grootste van Nederland. In het MCL zijn alle medische en verpleegkundige specialismen te vinden. Sinds 2004 is het MCL (voormalig MCL-Zuid) het enige ziekenhuis van Leeuwarden.
Sport Leeuwarden is bekend als start- en finishplaats van de Elfstedentocht. Ook wordt in de stad de Marathon van Leeuwarden gehouden.
LVV Friesland, L.A.C Frisia 1883 (ook wel: Cricketclub Frisia) en CVV Blauw Wit '34 zijn enkele van de sportverenigingen uit Leeuwarden. Ook is er de profvoetbalclub Cambuur Leeuwarden. Cambuur komt uit in de Eerste divisie en speelt haar thuiswedstrijden in het Cambuurstadion. Het stadion staat bijna midden in de stad, wat niet vaak meer voorkomt in Nederland. Naast het Cambuurstadion zijn er nog drie grote sportparken: Kalverdijkje, Sportpark Nylân en Sportpark De Magere Weide. Her en der in de stad liggen nog wat andere, kleinere sportparken. Verder zijn er twee overdekte zwembaden: Zwembad De Blauwe Golf en Zwembad Kalverdijkje.
Religie In Leeuwarden zijn vele geloofsgemeenschappen vertegenwoordigd zoals het rooms-katholieke geloof, protestants geloof en de islam.
Onder de protestantse kerk i.o. vallen de volgende kerkgemeenten:
Grote of Jacobijnerkerk, met Müller-orgel (1727); P.J. Vermeulen-orgel in het koor (1977) en J. Meister-orgel in de sacristie (1766) De Adelaar/De Regenboog De Schakel Fenix/Goede Herder Koepelkerk, architect Tjeerd Kuipers; Vermeulen-orgel (1935) Pelikaankerk (gebouw uit 1932 van architect Egbert Reitsma, lid van De Ploeg); Valckx en Van Kouteren-orgel Salvatorkerk/De Open Hof Kapel-Schranswijk Kurioskerk De Oase Dorpskerk (in Huizum-Dorp) Het periodiek van de protestantse kerken heet 'De Geandewei'.
Rooms-katholiek De parochie van de rooms-katholieke kerk in Leeuwarden heet de Titus Brandsma Parochie die ontstaan is na een fusie van meerdere parochies. Deze reorganisatie was noodzakelijk door de toenemende ontkerkelijking in Leeuwarden. In het begin van de 21ste eeuw heeft de parochie twee kerkgebouwenmoeten sluiten eveneens door de toenemende secularisatie. Zij heeft nu nog twee kerkgebouwen in beheer, te weten de Sint-Bonifatiuskerk met een Aristide Cavaillé-Coll-orgel uit 1887 en de Dominicuskerk. Het aantal parochianen neemt nog steeds af en bedraagt anno 2008 circa 6000. Door een aanhoudende begrotingstekort (veroorzaakt door het afnemende aantal parochianen) wordt er gesproken of er niet wederom een kerkgebouw gesloten te moeten worden (zie Parochieblad kerkvenster mei 2008).
Overig Christelijke Gereformeerde Kerken: Bethelkerk Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt: De Morgenster remonstrantse gemeente: Waalse Kerk; Johann Michaell Schwartzburg-orgel (1740) doopsgezinde gemeente; Strumphler (1768) en een Van Dam-orgel (1858) Christengemeenschap Galileakapel baptisten gemeente: De Parkkerk vrije baptisten gemeente: De Wijngaard evangelische gereformeerde gemeente evangelische gemeente De Salvator, evangelische gemeente De Deur evangelische gemeente Perspectief evangelisch Lutherse gemeente; Van Dam-orgel (1869) vrije evangelische gemeente volle evangelische gemeente Nieuw Leven volle evangelische gemeente: Opstandingskerk pinkstergemeente: Elim Vergadering Van Gelovigen Leger des Heils Ark of Covenant Church De Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen Gemeenschap van Christus Vrijmetselarij: vrijmetselaarsloge (nr. 282) 'Het Azuren Gewelf'; in het Odd Fellowshuis
Verder zijn er bijeenkomsten in de kerkzaal van het ziekenhuis MCL-Zuid, in verzorgingshuis De Hofwijck en verpleeghuis Parkhove, en in Het Aanloophuis.