Met scholastiek wordt in het algemeen de middeleeuwsefilosofie bedoeld (die een sterk metafysisch karakter had) en specifiek de onderwijsmethode die in de elfde eeuw tot ontwikkeling kwam in de stedelijke scholen en verder uitgebouwd werd in de twaalfde en dertiende eeuw aan de universiteit. Het betreft een logische manier van denken in tegenstellingen, een vorm van dialectiek.
Oorsprong en indeling De oorsprong van de scholastiek ligt in de Karolingische Renaissance. Aan de hofschool van Karel de Grote begint in de negende eeuw onder leiding van Alcuinus de cultuur en de filosofie weer op te bloeien. De filosofie wordt gezien als een ancilla theologiae, een dienstmaagd van de theologie. Geleidelijk ontwikkelt zich in kloosters, domscholen en aan de hoven weer wetenschap. De scholastiek kent globaal drie fasen.
I. De vroege scholastiek in de 11e en de 12e eeuw. Twee belangrijke vertegenwoordigers zijn: Anselmus van Canterbury en Petrus Abaelardus.
II De hoogscholastiek in de 13e en 14e eeuw. Twee belangrijke vertegenwoordigers zijn: Albertus Magnus en Thomas van Aquino.
III De late scholastiek in de 14e en 15e eeuw. Twee belangrijke vertegenwoordigers zijn: Johannes Duns Scotus en Willem van Ockham.
Doelstelling Net als de methodiek van het onderricht aan de middeleeuwse kloosterscholen wilde de scholastiek God vinden door middel van de wetenschap. De scholastieke theologie werd mettertijd een zelfstandige wetenschap die steeds meer betekenis ging toekennen aan 'rationele' processen van het denken. De kloostercultuur daarentegen bleef bij haar meer mystiek georiënteerde methode.
Thomistische filosofie De scholastiek vond haar belangrijkste monument in de summa's van de dertiende eeuwse Dominicaanse filosoof en theoloog Thomas van Aquino. De thomistische filosofie werd eerst bekritiseerd, maar in 1323 werd haar grondlegger heiligverklaard en later zelfs tot kerkleraar uitgeroepen (1568). De tijd was rijp voor een rationele aanpak. In 1879 riep paus Leo XIII het thomisme uit tot de officiële filosofie van de Kerk.
De zeven vrije kunsten met in het midden de filosofie door Herrad von Landsberg omstreeks 1180
Scholastiek systeem (Artes Liberales of Zeven vrije kunsten) Het scholastieke systeem wordt in de Middeleeuwen gebruikt voor de studie van de zeven vrije kunsten, oorspronkelijk bekend onder hunLatijnse naam septes artes liberales, en de overige wetenschappen. De zeven vrije kunsten vormden een vroege Europese indeling van de wetenschappen, en vormden de basis van het universitair onderwijs in de Middeleeuwen.
Kunsten In de Griekse Oudheid had Aristoteles het menselijk kunnen verdeeld in twee categorieën: de mechanische of handwerkkunsten, en de vrije kunsten. Tot de eerste groep behoorde alles wat met vaardigheden te maken had, of het nu het werk van de zadelmaker betrof of dat van de kunstschilder. De vrije kunsten daarentegen waren die vakken welke zich tot hersenwerk bepaalden. In beide gevallen is het woord kunsten dan ook misleidend. De mechanische kunsten waren in wezen ambachten, de vrije kunsten waren de voorlopers van onze wetenschappen.
De vrije kunsten werden weer onderverdeeld in het Trivium van taalvakken en het Quadrivium van rekenvakken. Het Trivium vormde de basis van de universitaire studie; daarna kwam het Quadrivium. De Artes Liberales bestonden uit:
Het Trivium 1 Grammatica (literatuur en tekstanalyse) 2 Rhetorica (argumenteren) 3 Dialectica (logica)
Daar kwamen in de loop van de dertiende eeuw nog drie vakken bij, alledrie vormen van filosofie.
De kunsten heten "vrij" (in tegenstelling tot de artes illiberales) omdat ze deel uitmaakten van de intellectuele training van vrije, of vrijgestelde, mannen. De niet-vrije kunst bestond dan uit al die kennis die we tegenwoordig vakkennis zouden noemen, kennis die ten dienste van een bepaald doel staat. Dat wat we "vrije wetenschap" noemen, verwijst nog naar deze vroegere indeling, en tot voor kort berustte het onderscheid tussen universiteiten en hogescholen hier ook op.
Tegenwoordig worden de vrije wetenschappen wel in de volgende drie hoofdgroepen onderverdeeld: 1 de humanoria (taal, literatuur, filosofie, de fijne kunsten en geschiedswetenschappen) 2 de wiskunde, natuurwetenschappen en biologische wetenschappen 3 de sociale wetenschappen.
In de Middeleeuwen bestond theologie vooral uit het verklaren van teksten, allereerst de Bijbel, met aanhalingen uit de commentaren en andere werken van gezaghebbende kerkvaders. De zeven vakken die bestudeerd werden ten behoeve van de theologie, werkten vooral met teksten van Plato en steeds meer ook van Aristoteles. Toen de contacten tussen de domscholen groeide door de toenemende politieke stabiliteit, wilde men theologie en wijsbegeerte in één stelsel verenigen. Op beide terreinen moest dezelfde methode toegepast worden: dezelfde scholastiek. Men wilde aantonen dat het logisch denken van de oudheid niet in strijd was met de bijbelse boodschap.
Later werd de sleutelwetenschap binnen de theologie de dialectica, de kunst van het redeneren. De basis van de theologie bleef echter nog altijd de lectio divina, het lezen van heilige teksten, in concreto allereerst de bijbel. Stilaan werden eigen commentaren bij de Schrift toegestaan, en werd wetenschap beoefend aan de universiteit, tegen betaling van een salaris.
In zijn Summa Theologica probeerde Thomas van Aquino alle verworvenheden van de scholastiek ten dienste te stellen van de theologie. Abaelardus was eveneens een leraar van de scholastiek. Dankzij Thomas werd de scholastiek de basis voor het empirisch denken en de kritische wetenschapsbeoefening van latere eeuwen.
De scholastieke methode De scholastieke methode steunt op gezaghebbende teksten. Er ontstonden in de Middeleeuwen voor de artes liberales en overige wetenschappen vaste rangordes voor de relevante autoriteiten op een bepaald terrein. De scholastiek wordt verder inhoudelijk gekenmerkt door een vaste werkwijze om problemen en teksten te bestuderen. Eerst poneerde men een quaestio, die werd onderverdeeld in verschillende articula met stellingen. Vervolgens kwamen de tegenwerpingen aan de orde, ingeleid met bijvoorbeeld sed contra. Hierop volgde een antwoord (responsio), waarna per articulum van de quaestio de argumenten kort besproken werden. Ook de variant waarbij men op willekeurige vragen -niet op een vooraf bekend thema- moest antwoorden, het zogeheten quodlibet, had dezelfde opbouw. Ook het onderwijs aan de middeleeuwse universiteiten richtte zich naar deze methode. Het eindproduct van de scholastiek waren de grote summae.
Met name onderzoek van de Nederlandse mediëviste Olga Weijers (Huygens Instituut, Den Haag) heeft de kennis van de scholastiek en de scholastieke methode de afgelopen decennia sterk vergroot en verbeterd, speciaal op het gebied van de gebruikte termen en begrippen, in het bijzonder aan de artesfaculteit van Parijs.
