kunstkanaal











Orpheus (1894), detail, door Károly Ferenczy

Orpheus

Halfgoddelijke muziekfiguur in de Griekse mythologie, zoon van Apollo en de muze Kalliope.

Orpheus (Oud-Grieks: Orpheús) is een van de beroemdste onder de oude zangers en dichters. Deze heros werd in de oudheid als een historisch persoon gezien. Hij werd ook wel als god van de muziek beschouwd en door sommigen zelfs tot de Zeven Wijzen gerekend.

Orpheus, de Thracische prins
Orpheus was afkomstig uit Thracië en een zoon van koning Oiagros, of van Apollon zelf. De Muze Kalliope was zijn moeder, en de even beroemde zanger Linos zijn broer of leermeester. De macht, die hij door de invloed van zijn betoverende stem, welke hij met zijn lier begeleidde, uitoefende, was zó groot, dat hij niet alleen zijn nog geheel onbeschaafde tijdgenoten tot zachtere zeden en gewoonten wist te brengen, hen aan de landbouw en het maatschappelijk leven gewende en hen daardoor tot het bouwen van steden noopte, maar ook, dat de wilde dieren uit het woud door hem werden getemd, en zelfs de levenloze natuur door hem bezield en in verrukking gebracht werd. Leeuwen en tijgers verlieten hun holen en legden zich aan zijn voeten neer om naar hem te luisteren, de bomen bogen hun toppen en takken en bewezen de goddelijke meester hun hulde, de bloemen keerden hun kelken om en omgaven de zanger met de liefelijkste geuren, onweer en storm bedaarden, de stenen voegden zich op de maatslag van zijn lier vanzelf tot een muur samen.

Orpheus and Eurydice
Orpheus en Eurydice
Orpheus en Eurydice is een van de bekendste mythische liefdesgeschiedenissen uit de wereldliteratuur, teruggaand op een Latijns verhaal van Ovidius.
Evenals Herakles op zijn lichaamskracht, durfde dan ook Orpheus op de wondermacht van zijn lier vertrouwen en het wagen in de Tartarus af te dalen, ten einde de god van de onderwereld te smeken, hem zijn geliefde gade Eurydice terug te geven, die hem door een noodlottig toeval vroegtijdig ontrukt, en met wiens dood hem alle levensvreugde ontnomen was. Hij daalde naar de tartarus en vroeg Hades om een gunst zijn vrouw terug te geven, hades wilde dit niet. Toen ging Orpheus op zijn lier spelen en ontroerde Hades zo dat hij er mee instemde. Er was slechts een addertje onder het gras, hij mocht niet omkijken naar Eurydice tot dat zij uit de Tartarus waren. onder weg vroeg Orpheus de hele tijd aan Eurydice ben je daar nog? ben je daar nog? er kwam geen antwoord Orpheus keek in zijn schrik om zonder erbij na te denken en verloor hierdoor zijn eeuwige liefde Eurydice.

Door het ganse land werd de verrukkelijke zanger Orpheus geprezen. Hij was de zoon van de koning van Thracië en had van zijn moeder Calliope de gave van de zang geërfd, waarmee hij alle mensen in vervoering bracht. Apollo schonk hem een lier en wanneer Orpheus zijn gezang liet horen, kon niemand de goddelijke macht ervan weerstaan. Alle dieren in de natuur, de vogels zowel als de vissen, ook de bomen, ja zelfs de gevoelloze stenen bracht de zanger in beweging met de tovermacht van zijn stem. Grenzeloos leek zijn geluk, toen hij de nimf Eurydice tot zijn vrouw nam.

Maar toch, hoe kort was dit geluk hun gegund! Toen de bekoorlijke nimf achternagezeten werd door Aristaeus, die haar wilde aanranden, werd zij door een adder gebeten. Slechts een nietige wond, maar deze veroorzaakte haar dood. Een leven zonder Eurydice – Orpheus' gedachten lieten het niet toe. Hij greep zijn lier, sloeg de snaren aan en liet zijn verdriet tot de hemel doordringen. Tam en gedwee omringden de wilde dieren van het woud de zanger, de bomen hielden hun ruisen in.

Orpheus ging een plan ondernemen, zoals voor hem nog geen mens bedacht had. Hij zou in de onderwereld neerdalen en de heerser over de schimmen smeken zijn echtgenote aan hem terug te geven. Bij de poort die naar de onderwereld leidde, daalde hij af. Eens bij de troon, waarop Hades met met zijn vrouw Persephone als heerser over de doden zetelde, nam hij zijn lier en begon te zingen.

Toen gebeurde er in de onderwereld iets uitzonderlijks, wat nog nooit was aanschouwd. De wezenloze schimmen luisterden naar de liefelijke klanken en weenden. Tantalus vergat naar het steeds terugwijkende water te buigen, de Danaïden lieten het vullen van het doorzeefde vat rusten en Sisyphus zat op de steen die hij met vergeefse moeite tegen een berg moest optorsen. Het koningspaar was niet minder ontroerd en besloten Eurydice weer bij hem te verenigen, op een voorwaarde: Orpheus mocht niet naar zijn geliefde omkijken, voor ze het zonlicht bereikt hadden.

Toen het eind in zicht leek, kon Orpheus de verleiding niet weerstaan. Hij keerde zich om en zag hoe zijn geliefde naar beneden werd getrokken om diep onder de grond als schim te verblijven, maar nu voor eeuwig.

"Dance of the blessed spirit" uit Orpheus en Euridyce van Gluck
Door smart gebogen keerde Orpheus terug naar zijn vaderland. Drie jaren verstreken en Orpheus zonderde zich steeds meer af. Niemand werd zozeer door de nimfen gehaat als hij die na de dood van Eurydice van geen liefde voor vrouwen meer wilde weten (volgens Ovidius' Metamorfosen wijdde Orpheus zich exclusief aan de jongensliefde). Op een fatale dag kwam een groep Maenaden op Orpheus af, al roepend: "Daar is hij de vrouwenhater, die niets meer van ons wil weten" en blind van haat scheurden zij de Orpheus levend in stukken. Orpheus' ziel zweefde omlaag naar het schimmenrijk, waar hij Eurydice omhelsde en ze samen gelukzalig schreden over de velden van de onderwereld. En telkens als Orpheus eens vooruitliep, mocht hij ongestraft naar zijn geliefde omzien.

Orpheus' zwerftochten
Toen hij zijn gade nu voor eeuwig verloren had, zwierf hij, zijn leed aan bossen en velden klagende, van het ene land naar het andere; daarop verborg hij zich in de bergen van de Haimos in de grootste eenzaamheid en schuwde de nabijheid van de mensen, vooral die van de vrouwen. Op zijn omzwervingen kwam hij, volgens sommige mythen, ook in Azië en Egypte, waar reeds lang een beschaafde maatschappelijke toestand bestond. Na zijn terugkomst ontrukte hij, zo luidt dit verhaal, de woeste Thracische stammen aan de onbeschaafde staat, waarin zij leefden, maakte hen met kunsten en wetenschappen bekend, voerde bij hen godsdienst en geregelde wetten in, en schafte de mensenoffers en de bloedwraak af. Hij werd ook de stichter van de naar hem genoemde heilige Orphische mysteriën, welke omstreeks het jaar 600 v.Chr. zich vrij snel in Griekenland verbreidden. De latere Grieken prezen daarom Orpheus als een van de grootste weldoeners van het menselijk geslacht. Hoogbejaard vergezelde hij de Argonauten op hun gevaarvolle tocht naar Colchis, en deze hadden zowel aan zijn wijze raadgevingen, als aan de tovermacht van zijn spel hun redding uit talrijke gevaren te danken. Daarenboven hoorden de goden steeds naar zijn beden, daar zij de vrome sterveling als hun vriend beschouwden. Hij keerde dan ook behouden naar Hellas terug.

De dood van Orpheus
Orpheus' dood (Attische roodfigurige stamnos, ca. 470 v.Chr., Louvre).Daar wachtte hem echter een vreselijk einde. Toen hij weer eens in Thracië, door de velden van Pierië rondzwierf, werd een troep razende vrouwen, dienaressen van Dionysus, door zijn gezang naar hem toegelokt; de woeste Maenaden geraakten door de tonen van Orpheus' lier in de hoogste verrukking, doch toen zij hem herkenden, de verachter van de vrouwen, die na de dood van de jeugdige Eurydice zich nooit een tweede gade had willen kiezen, wierpen zij zich in razende woede op hem en scheurden hem in stukken.

Het hoofd en de lier van de vermoorde dichter wierpen zij in de bruisende Hebros; de god van die stroom was echter een vriend van zijn vader, de stroomgod Oiagros, en deed ze daarom afdrijven naar het strand van Lesbos, terwijl de stervende tong nog zachte, weemoedige geluiden voortbracht en de lier, door de golven aangeraakt, nog de liefelijkste tonen deed horen. Zij werd daarop door de goden als een sterrenbeeld aan den hemel geplaatst.

Orphische liederen
Er is een bundel Orphische liederen over, die echter reeds door Aristoteles († 322 v.Chr.) voor onecht verklaard werden. Dit waren enkele gedichten en filosofische stellingen, die aan hem werden toegeschreven. Zij bevatten een godsdienstig leerstelsel en werden de grondslag van vele Griekse mysteriën.

De persoonlijkheid Orpheus
Men heeft gepoogd de persoonlijkheid van Orpheus te splitsen en een Orpheus aan te nemen, die de beroemde zanger zou zijn geweest, een tweede, die als een heilig priester de Orphische mysteriën zou hebben gesticht, een derde, die de dichter van de Orphische liederen zou geweest zijn. Maar hetgeen omtrent Orpheus verhaald wordt behoort zó geheel bij elkaar, dat al zijn ook de verschillende verhalen in verschillende tijdperken ontstaan, zij toch alle zonder enigen twijfel betrekking hebben op een en dezelfde persoonlijkheid. Oorspronkelijk staat hij - en dit bewijst juist de oudheid van de hem betreffende mythe - in het aller-nauwste verband met de natuur. Zijn gade, die door een slangenbeet omkwam, is het beeld van de in de winter wegstervende natuur. Het verlof, dat zij kreeg om uit de onderwereld terug te keren, terwijl zij halverwege gekomen weer naar het schimmenrijk moest afdalen, wijst op de snelle vergankelijkheid van de bloeitijd van de natuur, die, nauwelijks tot ontwikkeling gekomen, zich weer in de schoot van de aarde terugtrekt. Ook de rampzalige dood van Orpheus is niets anders dan een zinnebeeldige voorstelling van het wegsterven van het leven van de natuur.

Orphische mysteriën
Zie Orphisme (godsdienst) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Wat de leer van de Orphische mysteriën betreft, deze schijnen voor een deel uit den vreemde, vooral uit Egypte naar Griekenland te zijn overgebracht. Strenge tucht en onthouding was er het voornaamste kenmerk van. Vooral richtten zij zich èn tegen de godenleer, die in de gedichten van Homerus werd aangetroffen, èn tegen de voorstellingen, die daarin werden gegeven omtrent het leven na den dood. Zij hebben dan ook tot de laatste bolwerken behoord, waarmee de oude godsdienst de strijd tegen het christendom volhield.
Copyright, This article is licensed under the GNU Free Documentation License. It uses material from the Wikipedia article http://nl.wikipedia.org/wiki/Orpheus.




Vragen en antwoorden

Niet de informatie gevonden waar u naar zocht? Stel uw vraag aan Kunstbus en wij en/of bezoekers van deze website zullen proberen u verder te helpen!






privacybeleid